Bir lead formunun arkasındaki kodda en sık gördüğüm doğrulama şudur: telefon alanı boş mu, e-postada @ var mı, ikisi de geçiyorsa kayıt CRM'e yazılır. Geçmiyorsa form kullanıcıya kırmızı bir uyarı gösterir. Birkaç hafta sonra satış ekibi şikâyet etmeye başlar: "Numaraların bir kısmı eksik haneli", "Aynı kişi üç farklı yazımla gelmiş", "Gece yarısı yüzlerce anlamsız kayıt düştü", "Meta formundan gelenlerde ülke kodu yok". Bunların hiçbiri formun tasarım sorunu değildir. Hepsi, doğrulamanın tek bir if bloğu olarak düşünülmesinden kaynaklanır.

Ben Koray Yalçın; lead yönetimi, CRM ve pazarlama otomasyonu altyapıları kuruyorum, ağırlıklı olarak gayrimenkul ve PropTech tarafında. Bir konut projesinin lansman haftasında web formu, Meta lead formu, portal e-postaları, WhatsApp ve çağrı merkezi aynı anda veri üretir. Bu kaynakların her biri farklı biçimde, farklı eksiklerle veri gönderir. Bu yazıda lead validation'ı "formda kontrol" olarak değil, kendi kuralları, sonuç modeli ve izlenebilirliği olan bir sunucu tarafı katman olarak ele alacağım. Örnekler PostgreSQL ve TypeScript ile, ama fikirler dilden bağımsız.

Doğrulama nerede yaşar?

İlk karar yer kararıdır. Tarayıcıdaki kontrol kullanıcı deneyimi içindir: yanlış yazılmış bir numarayı göndermeden önce fark ettirmek iyi bir şeydir. Ama tarayıcı kontrolü bir güvence değildir. Botlar formu atlayıp doğrudan endpoint'e istek atar, Meta ve portal kaynakları zaten sizin formunuzdan geçmez, çağrı merkezi kayıtları elle girilir.

Bu yüzden ben doğrulamayı üç katmanda düşünüyorum:

  1. Giriş (ingestion) katmanı: Her kaynaktan gelen ham veri olduğu gibi saklanır. Burada reddetme yapılmaz; yalnızca yapısal olarak okunamayan istekler (bozuk JSON, imzası tutmayan webhook) geri çevrilir.
  2. Doğrulama katmanı: Ham kayıt normalize edilir, kurallar çalışır, bir sonuç ve neden kodları üretilir.
  3. CRM katmanı: Sonuca göre kayıt danışmana atanır, inceleme kuyruğuna düşer ya da geçersiz olarak işaretlenir.

Kritik nokta şu: doğrulama başarısız olduğunda veri silinmez. "Geçersiz" denen bir kaydın aslında kuralın hatası olduğu ortaya çıkabilir. Ham veri durduğu sürece kuralı düzeltip yeniden çalıştırabilirsiniz; silinmişse o lead kaybolmuştur.

Ham kayıt ile doğrulanmış kaydı ayırmak

En baştan iki ayrı tablo kullanmak, sonradan yaşanacak birçok tartışmayı önler.

CREATE TABLE lead_raw ( id bigserial PRIMARY KEY, source text NOT NULL, -- 'web_form', 'meta_lead', 'portal_email', 'call_center' source_ref text, -- kaynaktaki kimlik (Meta leadgen_id vb.) payload jsonb NOT NULL, -- gelen veri, dokunulmadan received_at timestamptz NOT NULL DEFAULT now(), client_meta jsonb, -- ip, user agent, form süresi, honeypot UNIQUE (source, source_ref) ); CREATE TABLE lead_validation ( id bigserial PRIMARY KEY, lead_raw_id bigint NOT NULL REFERENCES lead_raw(id), ruleset_version int NOT NULL, outcome text NOT NULL CHECK (outcome IN ('valid','review','invalid')), reasons text[] NOT NULL DEFAULT '{}', normalized jsonb NOT NULL, -- e164 telefon, küçük harf e-posta vb. validated_at timestamptz NOT NULL DEFAULT now() ); CREATE INDEX ON lead_validation (lead_raw_id, validated_at DESC); 

UNIQUE (source, source_ref) kaynak tarafındaki yeniden gönderimleri tekilleştirir; Meta aynı leadgen olayını birden fazla kez iletebilir. lead_validation tablosu ise ekleme odaklıdır: kural seti değiştiğinde aynı ham kayıt için yeni bir satır yazılır, eskisi silinmez. Böylece "bu lead geçen hafta neden incelemeye düştü?" sorusunun cevabı her zaman bulunur.

İki değil üç sonuç

Doğrulamayı ikili düşünmek (geçerli/geçersiz) en büyük hatalardan biridir. Gerçek dünyada kayıtların önemli bir kısmı arada kalır: numara biçim olarak doğru ama hat tipi belirsiz, e-posta alanı geçici bir servise ait, aynı telefonla son bir saatte başka bir kayıt gelmiş. Bunları otomatik reddetmek gerçek müşteri kaybettirir; otomatik kabul etmek danışmanın zamanını yer.

Bu yüzden üç sonuç kullanıyorum:

  • valid: Doğrudan atama ve ilk temas akışına girer.
  • review: Bir insan ya da ikinci bir kontrol adımı bakar. Danışmana gider ama "doğrulanmamış" etiketiyle, ya da ayrı bir kuyrukta bekler.
  • invalid: Atama yapılmaz, raporlarda ayrı sayılır, ama kayıt durur.

Her sonuç bir ya da daha fazla neden kodu taşır. Serbest metin değil, sabit bir sözlük: phone_unparseable, phone_wrong_length, email_syntax, email_disposable_domain, honeypot_filled, submit_too_fast, duplicate_recent, test_pattern. Neden kodları sayesinde hem raporlama yapılabilir ("incelemeye düşenlerin yarısı aynı nedenden mi?") hem de kural bazında geri bildirim toplanır.

Normalizasyon önce gelir

Kuralları çalıştırmadan önce veriyi tek biçime getirmek gerekir. Aksi halde aynı numara 0533 123 45 67, +90 533 1234567 ve 5331234567 olarak üç farklı kayıt gibi görünür. Telefon için E.164 biçimini temel alıyorum; bunun için elle regex yazmak yerine libphonenumber türevi bir kütüphane kullanmak çok daha güvenilirdir, çünkü ülkelere göre uzunluk ve hat tipi kuralları sürekli güncellenir.

import { parsePhoneNumberFromString } from "libphonenumber-js/max"; type PhoneResult = | { ok: true; e164: string; type?: string; country?: string } | { ok: false; reason: "phone_unparseable" | "phone_wrong_length" }; export function normalizePhone(raw: string, defaultCountry: "TR" | "GB" = "TR"): PhoneResult { const cleaned = raw.replace(/[^\d+]/g, ""); if (cleaned.length < 7) return { ok: false, reason: "phone_wrong_length" }; const parsed = parsePhoneNumberFromString(cleaned, defaultCountry); if (!parsed) return { ok: false, reason: "phone_unparseable" }; if (!parsed.isValid()) return { ok: false, reason: "phone_wrong_length" }; return { ok: true, e164: parsed.number, type: parsed.getType(), country: parsed.country }; } 

Buradaki ince nokta defaultCountry seçimidir. Kuzey Kıbrıs'taki projelerde alıcıların bir kısmı Türkiye'den, bir kısmı İngiltere'den ya da başka ülkelerden gelir. Ülke kodu yazılmamış bir numarada varsayılan ülkeyi formun dili ya da kampanyanın hedef ülkesi gibi bir bağlamdan almak, sabit bir değer kullanmaktan daha doğru sonuç verir. Bu bağlam lead_raw.payload içinde saklanmalı ki sonradan karar yeniden üretilebilsin.

E-posta için normalizasyonu sade tutuyorum: baştaki ve sondaki boşlukları silmek, alan adını küçük harfe çevirmek. Yerel kısmı (@ öncesi) değiştirmek, örneğin noktaları kaldırmak, yalnızca bazı sağlayıcılar için geçerli olduğundan tekilleştirme anahtarında ayrı bir alan olarak tutulabilir ama asıl adres olarak yazılmamalıdır.

Kurallar kodda değil, veride

Kural setinin zamanla değişeceğini kabul etmek gerekir. Geçici e-posta alan adı listesi büyür, kampanya bazında zorunlu alanlar farklılaşır, bir dönem "form 2 saniyeden kısa sürede gönderildiyse şüpheli" kuralı gereksiz yere çok kayıt yakalar ve eşik değiştirilir. Bu değişiklikleri her seferinde deploy ile yapmak hem yavaştır hem de geçmişi kaybettirir.

CREATE TABLE validation_ruleset ( version int PRIMARY KEY, rules jsonb NOT NULL, created_at timestamptz NOT NULL DEFAULT now(), created_by text NOT NULL, note text ); -- örnek rules içeriği -- { -- "min_submit_ms": 2500, -- "duplicate_window_minutes": 60, -- "disposable_domains": ["ornek-gecici.com", "..."], -- "require": { "web_form": ["phone"], "meta_lead": ["phone","full_name"] }, -- "outcome_map": { -- "invalid": ["phone_unparseable","honeypot_filled","test_pattern"], -- "review": ["phone_wrong_length","email_disposable_domain","submit_too_fast","duplicate_recent"] -- } -- } 

outcome_map özellikle önemli: hangi neden kodunun hangi sonuca yol açtığı da veridir. Yeni bir kaynak devreye girdiğinde ya da bir kuralın çok fazla gerçek müşteri yakaladığı görüldüğünde, kodu değiştirmeden ilgili kodu invalid listesinden review listesine taşıyabilirsiniz. Her değişiklik yeni bir sürüm olur ve lead_validation.ruleset_version alanı hangi kararın hangi kurallarla verildiğini gösterir.

Doğrulayıcının kendisi

Doğrulayıcıyı saf bir fonksiyon olarak yazmak test edilebilirliği büyük ölçüde artırır: girdi ham kayıt, kural seti ve gerekli bağlam (örneğin son bir saatteki aynı telefonlu kayıt sayısı); çıktı sonuç, neden kodları ve normalize edilmiş veri. Veritabanı sorgusu fonksiyonun dışında yapılır.

type Outcome = "valid" | "review" | "invalid"; interface Ctx { recentSamePhone: number; } export function validateLead(raw: LeadRaw, rules: Ruleset, ctx: Ctx) { const reasons: string[] = []; const normalized: Record<string, unknown> = {}; const p = raw.payload; const required = rules.require[raw.source] ?? []; for (const field of required) { if (!p[field] || String(p[field]).trim() === "") reasons.push(`missing_${field}`); } if (p.phone) { const r = normalizePhone(String(p.phone), p.country_hint ?? "TR"); if (r.ok) normalized.phone_e164 = r.e164; else reasons.push(r.reason); } if (p.email) { const email = String(p.email).trim(); const at = email.lastIndexOf("@"); if (at < 1 || at === email.length - 1) reasons.push("email_syntax"); else { const domain = email.slice(at + 1).toLowerCase(); normalized.email = email.slice(0, at) + "@" + domain; if (rules.disposable_domains.includes(domain)) reasons.push("email_disposable_domain"); } } const meta = raw.client_meta ?? {}; if (meta.honeypot) reasons.push("honeypot_filled"); if (typeof meta.submit_ms === "number" && meta.submit_ms < rules.min_submit_ms) { reasons.push("submit_too_fast"); } if (ctx.recentSamePhone > 0) reasons.push("duplicate_recent"); return { outcome: decide(reasons, rules.outcome_map), reasons, normalized }; } function decide(reasons: string[], map: Ruleset["outcome_map"]): Outcome { if (reasons.some(r => map.invalid.includes(r))) return "invalid"; if (reasons.length > 0) return "review"; return "valid"; } 

Dikkat edilirse decide fonksiyonunda listede olmayan bir neden kodu varsayılan olarak review sonucuna gider. Bu bilinçli bir tercih: yeni eklenen ama henüz outcome_map'e yazılmamış bir kural, sessizce kayıt reddetmesin. Belirsizlikte insan gözüne yönlendirmek, otomatik reddetmekten her zaman daha az maliyetlidir.

Eksik zorunlu alanlar (missing_phone gibi) da aynı mantıkla varsayılan olarak incelemeye düşer. Meta lead formunda telefonu olmayan ama e-postası olan bir kayıt, satış açısından hâlâ değerli olabilir.

Bot koruması doğrulamanın parçası mı?

Honeypot alanı ve form doldurma süresi (submit_ms) gibi sinyaller, tarayıcıdaki form tarafından toplanıp client_meta içinde gönderilir. Bunları doğrulama katmanında değerlendirmenin avantajı, kararın ve nedeninin aynı yerde kaydedilmesidir. Yine de birkaç uyarı:

  • Honeypot tek başına yeterli değildir, ama doldurulmuşsa güçlü bir sinyaldir. Bu yüzden invalid listesinde tutuyorum.
  • Süre kontrolü yanıltabilir. Tarayıcının otomatik doldurma özelliği gerçek kullanıcıların formu çok hızlı göndermesine yol açar. Bu yüzden submit_too_fast doğrudan reddetmez, incelemeye gönderir.
  • Hız sınırlama (rate limit) giriş katmanında olmalıdır. Aynı IP'den dakikada yüzlerce istek geliyorsa bunu doğrulama tablosuna yazmak yerine endpoint seviyesinde kesmek veritabanını korur.
  • Sunucu tarafı kaynaklarda bu sinyaller yoktur. Meta veya portal kayıtlarında client_meta boş olacağı için bu kurallar o kaynaklarda çalışmamalı; aksi halde her Meta lead'i "sinyal eksik" diye işaretlenir.

Tekrar kontrolü: doğrulama mı, tekilleştirme mi?

"Son bir saatte aynı telefonla kayıt geldi mi?" sorusu doğrulamanın konusu, ama kişi bazında tam tekilleştirme ayrı bir sistemdir. Doğrulama katmanında yalnızca kısa pencereli bir kontrol yapıyorum; amaç aynı kişinin formu iki kez göndermesi ya da bir botun aynı veriyi tekrarlaması gibi durumları yakalamak.

SELECT count(*) AS recent_same_phone FROM lead_validation v JOIN lead_raw r ON r.id = v.lead_raw_id WHERE v.normalized->>'phone_e164' = $1 AND r.received_at > $2::timestamptz - make_interval(mins => $3) AND r.id <> $4; 

Bu sorgu için normalized->>'phone_e164' üzerinde ifade indeksi tanımlamak, yoğun lansman günlerinde fark yaratır. Uzun vadeli eşleştirme, birleştirme ve kişi grafiği ise doğrulama sonucunu girdi olarak kullanan ayrı bir adımda yapılmalı.

Yeniden doğrulama ve geri bildirim

Kural seti değiştiğinde ne olacak? Ham veri saklandığı için cevap basit: belirli bir tarih aralığındaki kayıtlar yeni sürümle yeniden doğrulanabilir. Ama burada iki dikkat noktası var. Birincisi, yeniden doğrulama zaten danışmana atanmış ve görüşülmüş bir kaydın durumunu geriye dönük değiştirmemeli; yeni sonuç yalnızca bilgi olarak yazılmalı. İkincisi, bu işlem kuru çalıştırma (dry-run) moduyla başlamalı: "yeni kurallarla kaç kayıt sonuç değiştirirdi?" sorusu, değişikliği yayına almadan önce cevaplanmalı.

Geri bildirim döngüsü ise en çok ihmal edilen kısımdır. Danışman bir lead'i "numara yanlış" ya da "sahte kayıt" olarak kapattığında bu bilgi doğrulama sonucuyla birleştirilmeli. valid denmiş ama danışmanın sahte bulduğu kayıtlar, eksik bir kuralı; review denmiş ama satışa dönmüş kayıtlar, fazla katı bir kuralı gösterir.

SELECT v.outcome, unnest(v.reasons) AS reason, l.close_reason, count(*) FROM lead_validation v JOIN crm_lead l ON l.lead_raw_id = v.lead_raw_id WHERE v.validated_at >= now() - interval '30 days' GROUP BY 1, 2, 3 ORDER BY 4 DESC; 

Bu sorgunun çıktısını her ay birkaç dakika incelemek, kural setini sezgiyle değil kanıtla güncellemeyi sağlar.

Sık yapılan hatalar

  • Formda reddedilen kaydın hiç saklanmaması. Kullanıcı vazgeçtiyse o veri yok olur ve kuralın kaç kişiyi kaybettirdiği bilinemez.
  • Tek bir "geçersiz" bayrağı. Neden kodu olmayan bir bayrak, raporlamada da düzeltmede de işe yaramaz.
  • Normalizasyonu kural içinde dağınık yapmak. Her kural kendi telefon temizliğini yaparsa aynı numara farklı kurallarda farklı görünür.
  • Doğrulamayı ilk temas yolunda yavaşlatmak. Harici bir hat tipi sorgusu ya da e-posta sunucu kontrolü yapılacaksa bu asenkron çalışmalı; ilk temas hızı, kesin doğrulamadan daha değerlidir. Hızlı kurallar senkron, yavaş kontroller sonradan.
  • Test kayıtlarının üretime karışması. Ekip içi test formları için açık bir işaret (test_pattern kuralı ya da ayrı bir kaynak değeri) yoksa raporlar kirlenir.
  • Kişisel veriyi loglara dökmek. Doğrulama hatalarını loglarken ham telefon ve e-posta yerine kayıt kimliği ve neden kodu yazmak, KVKK açısından da hata ayıklama açısından da daha temiz bir yoldur.

Sonuç

Lead validation, formun altındaki birkaç satır kontrol değil; ham veriyi koruyan, kararlarını sürümlü kurallarla veren ve her kararın nedenini kaydeden bir katmandır. Üç sonuçlu model gerçek müşteriyi yanlışlıkla reddetme riskini azaltır, neden kodları ölçülebilirlik sağlar, ham veri ile doğrulama sonucunun ayrılması da geriye dönük düzeltmeyi mümkün kılar. Gayrimenkul gibi yüksek değerli ve çok kaynaklı bir satış sürecinde, bir lead'in sessizce kaybolması doğrulama katmanının en pahalı hatasıdır; tasarımın her adımı bu riski küçültmeye yönelik olmalı.

SSS

Lead validation ile lead deduplication arasındaki fark nedir?
Doğrulama tek bir kaydın kullanılabilir olup olmadığına karar verir: telefon biçimi, zorunlu alanlar, bot sinyalleri, kısa pencerede tekrar. Tekilleştirme ise farklı zamanlarda ve kaynaklarda gelen kayıtların aynı kişiye ait olup olmadığını bulur. Doğrulamanın ürettiği normalize veri, tekilleştirmenin girdisidir.

Doğrulama tarayıcıda yapılırsa sunucuda tekrar gerekir mi?
Evet. Tarayıcı kontrolü kullanıcı deneyimi içindir ve atlanabilir. Ayrıca Meta lead formu, portal e-postası ve çağrı merkezi gibi kaynaklar sizin formunuzdan hiç geçmez. Tek güvenilir karar noktası sunucudur.

Geçersiz kayıtları silmek gerekir mi?
Doğrulama anında hayır. Kural hatalı olabilir ve ham veri olmadan düzeltme yapılamaz. Bu kayıtların ne kadar süre tutulacağı ise ayrı bir saklama politikasının konusudur; o politika belirlenirken hukuki danışmanlık almak gerekir. Bu yazı hukuki görüş değildir.

E-posta adresinin gerçekten var olup olmadığı nasıl kontrol edilir?
Söz dizimi ve geçici alan adı kontrolü senkron yapılabilir. Alan adının e-posta kabul edip etmediği gibi daha derin kontroller dış servis ya da DNS sorgusu gerektirir; bunları ilk temas yolunu yavaşlatmayacak şekilde asenkron çalıştırmak ve sonucu ayrı bir neden kodu olarak eklemek daha doğru olur.

Yapay zekâ ile doğrulama yapılabilir mi?
Serbest metin alanlarında anlamsız ya da test amaçlı girişleri işaretlemek için kullanılabilir. Ama ben yapay zekâ sinyalini yalnızca review sonucuna götüren bir neden kodu olarak kullanıyorum; tek başına bir kaydı reddetmesine izin vermiyorum. Kararın açıklanabilir ve geri alınabilir olması gerekir.

Kural setini kim değiştirmeli?
Teknik ekip ile satış operasyonu birlikte. Kural setinin veri olarak tutulması, her değişikliğin kimin tarafından ve hangi notla yapıldığını kaydeder; aylık geri bildirim sorgusu da değişikliğin gerekçesini sağlar.