Trong code review, mình gặp câu này gần như mỗi tuần: mock cái database đi cho nhanh. Nghe thì hợp lý, nhưng khi mở test ra thì thấy một rừng MagicMock(), assert_called_once_with(...) dày đặc, và chỉ cần đổi thứ tự hai lần gọi hàm là cả chục test đỏ lòm dù behavior không đổi. Vấn đề không nằm ở thư viện mà ở từ vựng: khi cả team gọi mọi thứ là mock, mọi người cũng sẽ viết mọi thứ như mock. Gần đây trên Hacker News có bài A Better Vocabulary for Testing được bàn khá sôi nổi, nên mình viết lại cách team mình phân biệt test double và chọn đúng loại trong Python 3.12 + pytest 8.3.
5 loại test double: gọi đúng tên trước đã
Bộ thuật ngữ này đến từ cuốn xUnit Test Patterns của Gerard Meszaros (2007), sau đó Martin Fowler phổ biến trong bài Mocks Aren't Stubs. Tóm tắt nhanh:
| Loại | Làm gì | Bạn assert cái gì |
|---|---|---|
| Dummy | Chỉ để điền vào tham số, không bao giờ được dùng | Không gì cả |
| Stub | Trả về dữ liệu cố định | State / output của code đang test |
| Spy | Stub + ghi lại các lần được gọi | Kiểm tra sau khi chạy xong |
| Mock | Được lập trình sẵn expectation về cách gọi | Interaction (gọi gì, mấy lần, tham số gì) |
| Fake | Implementation chạy được nhưng đơn giản hóa (in-memory DB, fake clock) | State / output |
Điểm mấu chốt: Stub và Fake phục vụ state-based testing, còn Mock và Spy phục vụ interaction-based testing. Chọn sai nhóm là nguồn gốc của phần lớn test giòn (brittle test).
Đây là flow mình dùng khi phải quyết định nhanh:
flowchart TD A[Dependency cần thay thế] --> B{Code có dùng nó không?} B -- Không --> C[Dummy] B -- Có --> D{Side effect chính là kết quả cần test?} D -- Không --> E{Logic dependency phức tạp?} E -- Không --> F[Stub] E -- Có --> G[Fake] D -- Có --> H{Cần verify trước hay sau?} H -- Sau --> I[Spy] H -- Trước --> J[Mock] Stub và Fake: ưu tiên test state, đừng test implementation
Giả sử có một service đăng ký user, phụ thuộc vào repository. Thay vì mock repo.save, mình viết một Fake in-memory dựa trên Protocol:
# app/users.py from dataclasses import dataclass from typing import Protocol @dataclass class User: email: str name: str class UserRepo(Protocol): def get_by_email(self, email: str) -> User | None: ... def save(self, user: User) -> None: ... class EmailTaken(Exception): pass def register(repo: UserRepo, email: str, name: str) -> User: email = email.strip().lower() if repo.get_by_email(email): raise EmailTaken(email) user = User(email=email, name=name) repo.save(user) return user # tests/fakes.py class FakeUserRepo: def __init__(self) -> None: self._rows: dict[str, User] = {} def get_by_email(self, email: str) -> User | None: return self._rows.get(email) def save(self, user: User) -> None: self._rows[user.email] = user # tests/test_register.py import pytest def test_register_normalizes_email(): repo = FakeUserRepo() register(repo, ' Andy@Example.COM ', 'Andy') assert repo.get_by_email('andy@example.com') is not None def test_register_rejects_duplicate(): repo = FakeUserRepo() register(repo, 'a@b.vn', 'A') with pytest.raises(EmailTaken): register(repo, 'A@B.vn', 'A2') Để ý là test không hề quan tâm save được gọi mấy lần hay theo thứ tự nào. Mai kia bạn refactor sang repo.upsert() hay thêm cache, test vẫn xanh miễn là behavior đúng. Đó là lý do mình ưu tiên Fake cho mọi thứ có state: repository, cache, queue, file storage. Viết Fake mất khoảng 20 dòng, nhưng nó được dùng lại cho hàng trăm test.
Mock và Spy: chỉ dùng khi side effect chính là kết quả
Có những trường hợp interaction chính là behavior: gửi email, bắn webhook, publish event lên Kafka. Không có state nào để assert, nên lúc này Mock/Spy mới đúng chỗ. Nhưng hãy dùng create_autospec thay cho MagicMock() trần:
from unittest.mock import create_autospec class Mailer: def send(self, to: str, subject: str, body: str) -> None: raise NotImplementedError def register_and_welcome(repo, mailer: Mailer, email: str, name: str): user = register(repo, email, name) mailer.send(user.email, subject='Welcome', body=f'Hi {user.name}') return user def test_sends_welcome_email(): mailer = create_autospec(Mailer, instance=True) register_and_welcome(FakeUserRepo(), mailer, 'x@y.vn', 'X') mailer.send.assert_called_once() _, kwargs = mailer.send.call_args assert kwargs['subject'] == 'Welcome' Vì sao autospec? MagicMock() trần chấp nhận mọi thứ: gọi mailer.sned(...) sai chính tả hay truyền sai số tham số đều không lỗi, test vẫn xanh trong khi production sập. Với create_autospec, signature được kiểm tra theo class thật, gọi sai là TypeError ngay.
Một mẹo nữa: mình chỉ assert những tham số có ý nghĩa nghiệp vụ (ở đây là subject), không assert nguyên cả body. Assert quá chi tiết chính là cách biến Mock thành test giòn.
Để check codebase hiện tại đang lạm dụng mock cỡ nào, chạy thử:
# Đếm số MagicMock trần (không spec) trong thư mục tests grep -rnE 'MagicMock\(\)|Mock\(\)' tests/ | wc -l # So với số lần dùng autospec grep -rn 'create_autospec\|autospec=True' tests/ | wc -l Nếu con số đầu lớn gấp nhiều lần con số sau, bạn biết việc cần làm trong sprint tới rồi đấy.
Contract test: đảm bảo Fake không nói dối
Nhược điểm lớn nhất của Fake là nó có thể lệch khỏi implementation thật. Ví dụ Postgres có unique constraint phân biệt hoa thường, còn Fake thì không. Cách xử lý là viết một bộ contract test và chạy nó cho cả Fake lẫn implementation thật:
graph LR CT[Contract tests cho UserRepo] --> F[FakeUserRepo] CT --> P[PostgresUserRepo] P --> TC[Testcontainers Postgres 16] F --> UT[Hàng trăm unit test nhanh] Với pytest, chỉ cần một fixture có params:
# tests/test_repo_contract.py import pytest from testcontainers.postgres import PostgresContainer # testcontainers 4.x @pytest.fixture(scope='module') def pg_url(): with PostgresContainer('postgres:16-alpine') as pg: yield pg.get_connection_url() @pytest.fixture(params=['fake', pytest.param('postgres', marks=pytest.mark.contract)]) def repo(request): if request.param == 'fake': return FakeUserRepo() url = request.getfixturevalue('pg_url') return PostgresUserRepo.connect(url, fresh_schema=True) def test_save_then_get(repo): repo.save(User('a@b.vn', 'A')) assert repo.get_by_email('a@b.vn').name == 'A' def test_get_missing_returns_none(repo): assert repo.get_by_email('none@b.vn') is None Trên local, dev chạy pytest -m 'not contract' cho nhanh (vài giây). Trên CI thì chạy full pytest để contract test với Postgres thật bắt mọi chỗ Fake bị lệch. Cài đặt chỉ cần pip install pytest==8.3.* 'testcontainers[postgres]>=4.8' và Docker chạy sẵn.
Kết luận
Đổi từ vựng nghe có vẻ nhỏ, nhưng nó thay đổi cách cả team viết test. Vài việc bạn có thể làm ngay tuần này:
- Thống nhất thuật ngữ trong team: dán bảng 5 loại test double vào wiki hoặc
CONTRIBUTING.md, và trong review hãy hỏi lại cái này là stub hay mock? thay vì gọi chung chung. - Mặc định dùng Fake cho dependency có state (repo, cache, queue). Viết một lần, dùng cho hàng trăm test, và test sống sót qua refactor.
- Chỉ dùng Mock/Spy khi side effect là kết quả (email, webhook, event), và luôn dùng
create_autospecthay choMagicMock()trần. - Assert ít nhưng đúng chỗ: chỉ kiểm tra tham số có ý nghĩa nghiệp vụ.
- Viết contract test chạy chung cho Fake và implementation thật, đánh marker
contractđể local nhanh còn CI vẫn an toàn.
Test tốt không phải test có nhiều assert nhất, mà là test chỉ đỏ khi behavior thật sự hỏng. Gọi đúng tên công cụ là bước đầu tiên để đạt được điều đó.


